Zeytin

64 yıl önce 23 Aralık'ta Menemen'de bir toplu isyan yaşandı mı?

Bu sorunun yanıtını hala pek az kişi biliyor.

Yazılı materyalin yarısı "şeriatçıların nasıl in*san kanı içtiklerine" dair hamaset edebiyatı, öbür yarısı da Menemen'in "laik devletin bir provokasyonu" olduğuna dair basmakalıp iddia*lar...

Ne titiz bir araştırma var ortada, ne ayrıntısıy*la konuşturulmuş tanıklar, ne doktora tezleri, ne de güvenilir hatıratlar...

Tablo bu olunca, hala sıcaklığını koruyan böy*le bir konuda sağlıklı bir çalışma yapmak çok zor. Yine de tartışmalara ışık tutabilecek bazı bulgulardan sözedilebilir.

"Resmi Görüş"e göre "Menemen'de yobazlar Cumhuriyet devrimleri*ne karşı bir isyan prova*sı yapmışlar ve bir dev*rim askerini şehit etmiş*lerdir ve bu isyan en sert şekilde bastırılmıştır."

'Menemen'i gezerseniz, "Kollektif Hafıza"nın bu tezi reddettiğini görürsünüz. Olayın tanıklarına göre "23 Aralık'ta 2 saat içinde olup biten ve yankıları 64 yıldır süren olay, Menemen'e Manisa'dan gelen 6 tane esrarkeşin işlediği bir; cinayetten ibarettir. Bir sabah vakti gelmişler, Kubilay'ı katletmişler ve cezalarını çekmişlerdir. Ama bedeli, 64 yıldır Menemen ödemektedir." Tabii bu ifadeleri değerlendirirken de temkin*li olmakta yarar var. Unutulmamalı ki insan hafızası, kendi aleyhine olacak hatıraları silme eğilimindedir.

Ve Menemenli bu acı olayın bedelini öyle pahalı ödemiştir ki, bugün "Kubilay" dendiğinde lafa "Menemenli'nin hiç günahı yok" diye girmektedir. Oysa olay sırasında çev*rede Menemenlilerin de bulunduğu ve Kubilay'ın başı kesilirken alkış tuttukları da bazı tanıklarca bugün ifade edilmektedir.

Bu alkışlar bir korkunun eseri midir, yoksa devrimlere yö*nelik bir tepkinin ifadesi midir? Bugün bunu değerlendirmek oldukça zor? "Halen Güneydoğu'da halkın PKK'ya yiyecek ve yatacak yer ver*mesi nedendir?" sorusu kadar zor bir soru...



* * *



Gelelim madalyonun öbür yüzüne...

Bütün olay ülkedeki dini muhalefeti, özellikle de Nakşileri ezmek için bir "devlet provokasyo*nu" mu?

O kadar da basit değil.

Gerçi sonradan, bu vesileyle, bazı ''rejim düşmanları"nı cezalandırma isteğinin alevlendiği ve örneğin olayın Çerkez Ethem'e bağlanmak is*tendiği, dönemin gazetelerinden anlaşılıyor ama yine de sırf bu sonucu almak için Kubilay'in dev*let tarafından boğazlatıldığını söylemek herhal*de Madımak Oteli'ni Kontrgerilla'nın yaktığı id*diası kadar "saf" bir iddia olur.



* * *



Bence konuyu incelemenin en sağlıklı yolu, o iki saatte neler olup bittiği tartışmasından çıkıp, olayın nedenlerini, dönemin koşullarında ara*mak... Bu açıdan bakılınca olayın, yepyeni bo*yutları gözler önüne seriliyor.

Bir defa şu saptamayı yapmamız lazım: Son 100 yıl içinde ne zaman ülkede bir demokratik*leşme, çok partili rejim arayışı filizlense, bunu bir "gerici isyan" izliyor ve işin ilginç yanı bu "isyan"ların tümü de Nakşi kökenli... İşte 2. Meşrutiyet ve ardından gelen 31 Mart vakası... İşte 1925'te ilk çok partili rejim denemesi ve ardın*dan Şeyh Sait İsyanı, işte 1930'da ikinci deneme ve Menemen...

Bu üçünde de devletin tepkisi çok sert oldu ve üçü de ülkede demokratikleşmenin uzun süre askıya alınmasıyla sonuçlandı.



* * *



Bence Menemen, Cumhuriyet'in en büyük ha*yal kırıklıklarından biridir. Ülkede yapılan ilk çok partili yerel seçimde Menemen'de Atatürk'ün partisi seçim kaybetmiştir.

Halk, karşılaştığı ilk fırsatta şapkaları atıp, feslerini giymiş*tir. Ve herhalde Ankara'dakiler serbest seçimle devrim yapılamayacağını bir kez daha anlamışlardır.

Menemen'i araştırırken en çok Gazi'nin dev*rimlerle demokrasi arasında yaşadığı ikilemden etkilendim.

Serbest Fırka deneyimi Gazi'nin "Bir deneyelim bakalım, becerebilecek miyiz" diye giriştiği bir maceraya benziyor. Tabii her lider gibi o da halkın kendisine itimadını test etmek de istemiş olabilir.

Sonuç, O'nun için de üzücüdür. Örneğin daha 10 yıl önce ulusal savaşı başlattığı Samsun'da halk şimdi muhalefete geçmiştir. Şevket Süreyya, o günlerde yaşanan bir olayı aktarır. Bugüne de ışık tutması açısından yazı*mızı bu anıyla noktalayalım:

Serbest fırka lağvedilmiş ve Gazi, tepkiyi ölç*mek için bir yurt gezisine çıkmıştır. Samsun'a da uğrar.

Akşam sofra kurulur. Ama sofrada bele*diye başkanı yoktur. Gazi kızar:

"Şehirlerine misafir geldik, Reis nerede?"

Hemen gidip, Serbest Fırka'dan seçilen Reis'i bulurlar. Anlaşılır ki, Reis, sofrayı protesto et*miş değildir, davet edilmemiştir.

Ama Gazi o kızgınlıkla "Reis Beyefendi, zatıaliniz artık ka*patılmış bir partinin belediye reisi olarak vazife*nize devam edemezsiniz, değil mi?" der ve istifa*sını ister.

Reis'in yanıtı tüyler ürperticidir:

"Paşam, ben Serbest Fırka'yı temsil etmiyo*rum. Bu seçim, halkın şahsıma güveninin tecellisidir. İstifa edersem, bu güvene karşı gelmiş olu*rum."

1930 Türkiye'sinde bir belediye başkanı Ata*türk'e "beni halk getirdi, halk götürür" diyebil*mektedir.

Atatürk düşünür ve "haklısınız" der, "arzu et*tiğiniz gibi olsun".

Bugünlerde emirle belediye başkam devirmek isteyen "Atatürkçü"Iere ithaf olunur.

Can Dündar