Konu: Bir Cumhuriyet Tanığı Öldü - Can Dündar

Türkiye, Cumhuriyet'in son tanıklarından birini, Haldun Derin'i yitirdi geçen gün. Öldüğünde 92 yaşındaydı Derin. Ondan bize, anıları gerçek miras kaldı...

Cumhuriyet'in 10. yıl kutlamaları fotoğrafına dikkatle baktığınızda onu görürsünüz.
Atatürk'le İnönü'nün arasında 21 yaşında, gözlüklü bir adam vardır.
İşte o adam, 92 yaşında öldü geçen gün...
Haldun Derin, Çankaya Köşkü'nde 3 dönemin tanığıydı.
1933'te Cumhurbaşkanlığı Özel Kalem Müdürlüğü'nde şifre kâtibi olarak göreve başlamış, sonra İnönü'nün ve bir süre Bayar'ın özel kalem müdürlüğünü yapmıştı.
Kendisiyle geçen nisanda tanışmıştım. Yaşına rağmen ayaktaydı. Çekim için takım giyip kravat takmıştı. Anılarını ancak biz kitabından okuyunca hatırlıyor ve anlatıyordu. Oysa Tarih Vakfı'nın yayımladığı "Çankaya Özel Kalemini Anımsarken"de (1995) o fotoğraftaki 10. yıl törenlerini ne de güzel anlatmıştı:

"Maraba... maraba..."
Şimdi dillerden düşmeyen marş yeni bestelenmişti. Gazi, "Recep Bey'in ilahisi" dediği 10. Yıl Marşı'nı, yolda otomobilinden inip rastladıklarına söyletiyordu.
Derin, koşu yerindeki tribünde hemen Atatürk'ün arkasından izlediği geçit törenini şöyle anlatmıştı:
"Okullar, izciler, askerlerden sonra halk geçti. (..) Aralarında tahta bacaklı eski savaşçılar vardı. (..) Gazi bu coşku karşısında artık yalnızca silindir şapka ile karşılık vermeyi yeterli bulmadı. Teşrifatı bir yana bırakmış, (e'yi kendi telaffuzu ile a'ya dönüştürerek) 'Maraba, maraba' diye sesini yükseltiyordu."
Derin'in anıları Çankaya'da Atatürk'ün son 5 yılından notlarla süslü... Ata'nın sofrası, dil çalışmaları, yakın çevresi ve özel hayatından esprili, şaşırtıcı, ilginç anılar bunlar...
Bir davette Fransız elçisinin kızını öpüp, sonra kendisiyle hesaplaşırcasına Rumeli şivesiyle "Üptük, yoktur çaremiz" demesi...
Dolmabahçe'de ceylan gözlü Arap rakkaseyi yüzüne kondurduğu takdir öpücüğü ile kutlaması...
Arnavutluk kralının kız kardeşlerinden biriyle evleneceği iddiası ortaya atılınca, bazı Amerikan kitabevlerinden Köşk'e evlilik ve seksle ilgili kitap reklamları gönderilmesi... vb.
Oysa Gazi boşanmıştı ve - yine Derin'in anılarından öğreniyoruz ki - yeniden evlenmeye hiç niyetli değildi:
Özel Kalem'den dünya evine girenlere Gazi'nin biraz para yardımı yapması gelenekmiş. Bunlardan (Büyükelçi Üstün Dinçmen'in babası) Suat Dinçmen'in 2. kez evlenmesi dolayısıyla Özel Kalem Müdürü durumu arz edip dilekte bulunmuş. Bunun üzerine Gazi şöyle demiş:
"Ben ikinci defa evlenen enayiye para vermem."

Paşa'yla Köşk'e veda
10 Kasım'da Atatürk'ü başucunda saygı nöbeti tutarak uğurladıktan sonra İnönü ile çalışmaya başlamıştı Derin...
Churchill'le Adana buluşmasının tanığıydı.
1950 seçimlerinden sonra İsmet Paşa Köşk'ü terk ederken siyah Cadillac'ta yanında Haldun Derin vardı.
Paşa, "Vedalaşırken arkadaşlara bir şey söylemek istiyordum, olmadı" demişti. Söylemek istediği şuydu:
"Bu neticeye hiçbirinizi inandıramadım; karımı bile..."
Derin cevaben demişti ki:
"İngiliz tarihçisi Toynbee 'Şarkta demokrasi olmaz' diyordu. Şimdi hükmünü verecektir".
O bunları söylerken İnönü arkadan takip eden polis arabasına "uzaklaşın" işareti yapıyordu.
Şeflik rejimi sarsıntısız el değiştirmişti.
Aynı Toynbee daha sonra şöyle yazacaktı:
"Çok partili rejime barışçıl geçiş bakımından Türkiye'nin dünyada bir eşi yoktur."
Türkiye, Cumhuriyet'in son tanıklarından birini yitirdi.
Geriye kalan anıları, gerçek bir mirastır.



Can Dündar

İSTİKLAL MARŞI'nın 10 kıtasının marş şeklinde okunuşunu arıyorum.
Yardım edebilirmisiniz