Zeytin

Son bir aydır Cumhuriyet’i ve Atatürk’ü konuşup duruyoruz. Acaba Cumhuryet fikri O’na 28 Ekim gecesi aniden inen bîr "vahiy" miydi, yoksa Fransız Devrimi'nden beri Osmanlı içinde yayılan fikirlerden O'nun damıttığı bir ideal mi?


Geçen yazdan beri Cumhuriyet'in 75. yılı için bir belge*sel hazırlamakla meşguldük.


"Atatürk" ve "Cumhuriyet" sözcüklerinin en sık telaffuz edi*leceği bu dönemde esecek ha*maset rüzgârlarına kapılmamak için, soğukkanlı bir araştırmayla bu iki sözcüğün ne zaman, nere*de ve nasıl buluştuklarını belge*lemek istedik. Atatürk'ün zihninde Cumhuriyet fikrinin şekil*lenme serüvenini izlerken, O'nun düşünce kaynaklarına ulaşmaya çalıştık.


Ortaya "Yükselen Bir Deniz" belgeseli çıktı.


Kentbank'ın desteğinde ger*çekleştirilen proje, Kanal D'nin bütün iyi niyetine rağmen kâh bir uçak kaçırma eyleminin, kâh bir kupa maçının gölgesinde kaybol*du. O yüzden belgeselin bulgularını burada kısaca özetlemek istiyorum.

Mustafa Kemal'in Cumhuriyet fikriyle nasıl karşılaşıp ona adım adım nasıl yaklaştığını incelerken, öncelikle içinde doğduğu kentin özelliklerini gözönüne almak gerekiyor. Çünkü 19. yüzyılın Selanik'i, Balkanlar'ın Avru*pa'ya açılan kapısı, imparatorluk sınır*ları içinde liberal fikirlerin en erken yeşerdiği ticaret merkezi...



O dönem Rumeli bölgesinde Bek*taşilik çok yaygın. Mustafa Kemal de o camianın içinde büyüyor, hatta Falih Rıfkı'nın aktardığı anılara göre Şeyh Rıfat Efendi'nin tekkesinde, po*litik tartışmaların yapıldığı ayinlere katılıyor; muhalif, ama akılcı ve hoş*görülü bir havayı teneffüs ediyor.

Nüfusunun çoğu Yahudiler'den oluşan kozmopolit Selanik'te Sabetaycı cemaatinin önde gelenlerinden Şemsi Efendi'nin açtığı okulda okuyor.

Ve tabii arkadaş çevresi... Manastır'da lisede okurken Ömer Naci gibi bir hitabet ustası ile tanışıyor ve onun sayesinde edebiyatı, şiiri ve Na*mık Kemal'i tanıyor; tabii hemen ardından da "hürriyet" ve "va*tan" aşkını...


Sonrasında, tam yüzyıl döne*mecinde, Abdülhamit'in baskı re*jimine karşı içten içe kaynayan Harbiye'ye düşüyor yolu... Mason localarının şemsiyesi altında ör*gütlenen İttihat ve Terakki'nin elden ele gezen bildirilerini, Tevfik Fikret şiirlerini ve Fransız Devrimine ait makaleleri okuyor gizliden gizliye...

İlk görev (sürgün) yeri olan Şam, O'nu imparatorluğun sefil yüzüyle tanıştırıyor. İstanbul'a duyduğu öfke orada katmerleniyor.

Bütün bu düşünce sürüveninin içine Meşrutiyet rüzgârlarının etkisini, 31 Mart'ta karşılaştığı gericiliğe antipatisini ve dönemin düşünce akımlarının katkısını da eklemek zorundayız. Mustafa Kemal, daha Harbiye'de iken İçtihad dergisinde Abdullah Cevdet'in tesettüre karşı makalelerini, kadınların medenî hallerinin düzeltilmesine dair yazılarını okuyor, Ziya Gökalp'ten, Hali*de Edip'ten Batılılaşma ve reform sinyalleri alıyordu.

Kendisi de önce Paris'te, sonra Sofya'da o Batı ile ta*nışmış ve büyülenmişti. Paris yolunda fesinden dolayı aşağılanan Türkler, Bulgaristan'daki Türk azınlığın Türkiye'deki Türkler'den daha ileri oluşu, hep O'nun düşün*ce dünyasında ilerideki reformun temellerini atıyordu.


Tabii bu listeye bir de okuduğu kitapları eklemek ge*rekiyor. "Yükselen Bir Deniz" için danışmanımız Faruk Alpkaya ile birlikte Atatürk'ün kütüphanesinde titiz bir araştırma yaptık ve O'nu şekillendiren kitapları, altını çizdiği satırları, günlüğüne tuttuğu notları inceledik. Da*ha 1916'da Silvan'da August Comte ve felsefesi üzerine kitaplar okuduğunu, Doğulu ve Batılı filozofları karşı*laştırdığını, "hayatta en hakiki mürşidin ilim olduğuna" dair notlar aldığını ve Osmanlı'nın Ortaçağ hayatından ancak ani bir devrimle çıkılabileceğine dair bir inanca kavuştuğunu gördük.

İşte bütün bu unsurlar bir araya gelerek Mustafa Ke*mal'i Atatürk yapıyor. Ama niye çağdaşlarından biri de*ğil de O derseniz, elbette bu aşamada listeye O'nun bu verilerden bir cumhuriyet çıkaran dehasını da eklemek gerekiyor.



Can Dündar