Zeytin

"Niye 75 yılda bir Atatürk filmi çekemedik" diye soranlar varsa hâlâ, bu yazı onlara "Niye 75 yıl daha çekilemeyeceğini" anlatıyor.



Vivet Kanetti geçenlerde "Keskin mavi gözlü ve incecik dudaklı Atatürk rolü nasıl olur da kalın dudaklı kömür gözlü Latin aşığı Antonio Banderas'a önerilir" diye sorunca, arşivimi açıp 1950'lerin gazetelerine göz attım. Tam tahmin ettiğim gibi; yarım asır önce de aynı konuyu tartışıyormuşuz:

"Atatürk'ü kim oynayacak?

Benzeyecek mi, benzemeyecek mi?"

Biz tartışaduralım sonunda Banderas, Yunan tehdidine boyun eğdi ve "kutsal misyon"u bırakıp kaçlı. Biz yine adaysız kaldık.

Cumhuriyet 75 yaşına geldi ve bu yaşa kadar hâlâ bir Atatürk filmi yapa*madı.

''Neden"i tam Aziz Nesin'lik bir hikâye:
Aslında Atatürk, sinemanın önemini daha 1930'larda farketmiş ve belge film toplan*masına, Kurtuluş Savaşı ile ilgili bir film yapılmasına önayak olmuştu. Hatta "Bir Millet Uyanıyor"da oynamayı kabul de etmişti.

Ama O ölünce, filmini yapmaya kimseler cesaret edemedi.

1954'te konuyla Hollywood ilgilen*meye başladı. Bir Atatürk filmi çekilece*ği ve rolü Douglas Fairbanks'in ya da Sir Laurence Olivier'nin oynayacağı yazıldı. Ardından aday sayısında ciddi bir patla*ma oldu: (Vivet'in adayı olan Jeremy Irons hiç gündeme gelmediyse de) Marlon Brando, John Wayne, Yul Brynner, Charlton Heston, Kirk Douglas, Burt Lancaster ve Robert De Niro isimleri sı*rayla ortaya atıldı.

Ama olmadı... olamadı...

Derken devlet girdi devreye...

Cumhuriyet'in 50. yıldönümünde "Bir film yaptırsak mı artık" konusu tartışmaya açıldı. 12 Eylül'de de işe as*kerler el koydu. Belçikalı bir firma ile anlaşılarak Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın desteğinde bir Atatürk filmi çek*tirildi. Ancak hazırlanan şartnamede "Atatürk'ün görün*tüsünün cepheden verilmeyeceği" yazılıydı. Gösterilmedi; tabii film de bir şeye benzemedi.



* * *



1986'da Cumhurbaşkanı Evren bu konuyu iş edindi. Bürokrasiye "Bu film çekilecek" talimatını verdi. Film için dönemin Kültür Bakanı Mesut Yılmaz başkanlığında bir yüksek kurul ve yürütme kurulu oluşturuldu. 1988'de Ankara'da bu konuda bir panel düzenlendi. Film mevzuunun en hassas bölgesi kabul edilen "Atatürk'ün insan yönünü de gösterecek miyiz" meselesi Evren'in huzurunda tartışıldı. 1989'da konu Yüksek Kurul'da ele alındı. Sonra Yürütme Kurulu 10 yazara senaryo siparişi verdi. Hazırlanan bir şartname ile senaryoda aranan nitelikler belirlendi. Buna göre "özel hayat bulunacak ama aşırılıktan kaçınılacak"tı. Yazım ve kontrol aşamasında ise Atatürk Araştırma Merkezi danışmanlık yapacaktı.

Nihayet 1991'de (yani fikir ortaya atıldıktan beş yıl sonra) Senaryo Değerlendirme Kurulu seçimini yaptı. Öncelikle iki projenin çekilmesi kararlaştırıldı. Bu iki senaryo Tarih Kurumu'ndan "uygundur" onayı aldı. Ama yine çekime başlanamadı. Çünkü kazanan projeler*den birinin adı "Gazi ile Latife" idi ve Atatürk'ün evlilik öyküsü çerçevesinde gelişiyordu. Devlet, bürokrasi, ka*muoyu, Yeşilçam ayağa kalktı. Bunun "gericilerin işine yarayacağı, Türkiye'nin dış itibarını zedeleyeceği, şehitle*rin kemiklerini sızlatacağı" söylendi. Bürokrasi, Halit Refiğ'in bu projesini boğup Refik Erduran'ın "Metamorfoz"una öncelik verdi. Çünkü orada Atatürk çekimlerin*de öznel kamera kullanılıyor, yani bir tür "peygamber sendromu" ile kamera O'nu göstermeden, olaylara O'nun gözüyle bakıyordu.

Bu deneyden sonra herkes hepten pes etti. Dışarda pes etmeyen tek Laurence Olivier'nin oğlu kaldı. Babası*nın oynayamadığı role bu kez oğlu Tarquin Olivier film yapımcısı olarak talip oldu. 90'ların başında Türkiye'ye ge*lip Başbakan Tansu Çiller'le görüştü: "Para değil, ordu*dan destek istiyorum" dedi (adres hatasına bakar mısı*nız?).

Tabii yine olmadı.

Atatürk filmi önce 28 Şubat sürecine, sonra da Bande*ras'a, Yunan tehdidine takıldı. Milletçe yolladığımız faks*lar da bir işe yaramadı.

Şimdi merakla, linç edeceğimiz yeni adayın isminin or*taya atılmasını bekliyoruz. Bürokrasi, Atatürk filmi çek*meye yeltenen yerli yapımcıları çoktan gömdü. Hâlâ Türkiye'yi tanıyamamış birkaç yabancı hevesliye de şu şartna*meleri filan verdik mi, iş tamam...

Cumhuriyet'in 100. yılına kadar bu konudan ses çık*maz artık...



Can Dündar